Hành Trình 5 Năm Làm Freelancer (Người Làm Việc Tự Do): Những Gì Tôi Học Được Sau Một Lựa Chọn?

 

Tôi bắt đầu làm freelancer từ năm 2020. Đến năm 2025, tròn năm năm trôi qua, nhìn lại mới thấy mình chẳng có gì để gọi là “thành tựu vang dội”. Không thu nhập khủng, không danh tiếng gì ghê gớm. Tôi vẫn là tôi - một người bình thường, từ một xuất phát điểm bình thường, đi một con đường mà nhìn từ ngoài vào ai cũng nghĩ: “Ủa, làm vậy có sống nổi không?”. Và chính vì nó bình thường đến vậy nên những gì tôi trải qua lại cực kỳ thật, thật đến mức nhiều khi dở mếu dở cười. Rồi có cái gì đó thôi thúc tôi muốn viết lại, trước hết là cho chính mình, để nhìn lại xem mình đã đi kiểu gì mà không té sấp mặt, và lỡ có bạn trẻ nào chuẩn bị bước vào con đường này thì biết trước vài cú vấp.

Hiện tại công việc của tôi là làm YouTube. Nói về cái nghề này, có người nghi ngờ, kiểu “Thật sự làm được à?” “Công ty nào trả lương?”. Có người lại tưởng dễ dàng lắm, chỉ cần quay vài video là nổi tiếng, là tiền tự chảy vào tài khoản. Thực tế thì hoàn toàn khác. Mỗi video là cả một quá trình: lên ý tưởng, viết kịch bản, quay đi quay lại, edit từng chi tiết nhỏ, thêm này nọ các kiểu con đà điểu cho lung linh, cho bắt mắt… Rồi còn lo đăng tải, tối ưu thuật toán, chăm sóc bình luận, giữ nhịp độ cho kênh, tất cả đều tự học tự làm. Không ai giám sát, nhưng cũng chẳng có ai nâng đỡ khi mọi thứ đi sai hướng.

Nhưng cũng nhờ vậy, tôi học được cách đứng vững trên đôi chân mình, tự tin vào quyết định của mình, và quan trọng nhất: tự do lựa chọn cách sống. Khi người khác nghi ngờ hay đánh giá, tôi chỉ cười cho qua. Bởi tôi hiểu, con đường này không dành cho những ai chỉ muốn an toàn, hay thành công nhanh chóng, mà dành cho những ai sẵn sàng chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình, từng bước một.

Anh em, họ hàng tin thì tốt, không tin thì… cũng đành chịu. Bạn bè thì còn lác đác vài đứa, vì tôi không còn rảnh để tám chuyện hay tụ tập như trước.

Thứ tôi đánh mất ư? Chắc nhiều lắm. Đầu tiên là cảm giác an toàn người ta hay gọi là “ổn định”: sáng xách xe đi làm, chiều về, cuối tháng lương đều, ốm đau thì có bảo hiểm, tương lai có vẻ được đảm bảo.

Tôi bước ra khỏi tất cả những điều đó chỉ để đổi lấy một cuộc sống mà hôm nay có tiền, ngày mai có thể trống trơn; cơ hội hôm nay có thể sáng rực, mai đã tắt ngúm; sai một ly là tự mình gánh; đôi lúc còn nghe vài câu kiểu “dại quá, chả biết có sống được không”. Nghe riết rồi cũng quen. Các mối quan hệ xung quanh cũng đổi thay theo, có người hiểu, có người không, có người từ từ rời xa. Tôi tôn trọng tất cả, vì mỗi người một kiểu sống.

Nhưng đổi lại, tôi có thứ mà nhiều năm đi làm văn phòng không cho tôi được: tự do thật sự, cái kiểu không cần xin phép ai nếu muốn nghỉ một ngày; sự chủ động, muốn làm giờ nào thì làm, muốn tắt máy thì tắt; và quan trọng nhất là sự trưởng thành, vì nếu không tự lớn thì cuộc đời sẽ dạy bằng những cú tát khó quên. Và có một điều lạ lùng: càng đi, tôi càng tin bản thân hơn. Không phải tin kiểu “tôi giỏi lắm”, mà tin rằng: có khó cỡ nào tôi cũng tự đứng dậy được.

Tôi không giàu, không nổi tiếng, không phải người nói một câu là ai cũng gật. Tôi chỉ chọn một cuộc sống hợp với mình, hơi ngông, hơi liều, nhưng làm tôi thở ra nhẹ nhõm. Có những thứ tôi mất, có những thứ tôi được, nhưng nếu hỏi có hối hận không, thì chắc là không. Vì đánh đổi sự an toàn để đổi lấy tự do, ừ thì nó liều thật, nhưng là cái liều đáng nhất tôi từng làm.

Ra trường và tìm công việc “ổn định”

Ra trường rồi, tôi cũng như bao sinh viên khác: ôm trong đầu ước mơ tìm được một công việc “ổn định”. Hai chữ đó - ổn định - bố tôi hồi còn sống cứ nhắc suốt, giống như một cái neo để tôi không trôi quá xa khỏi bờ. Làm sao để có thu nhập lo cho bản thân, đỡ đần gia đình, để bố mẹ bớt vất vả hơn một chút. Mẹ tôi, người phụ nữ có sức sức chịu đựng tuyệt vời, mà cho đến tận bây giờ tôi vẫn không thể hình dung động lực nào khiến mẹ bền bỉ được đến vậy?. Nhưng thôi, tính tôi hơi lan man, nếu kể sang chuyện mẹ tôi thì khéo lại lạc đề luôn, nên tôi sẽ dành lại vào một dịp khác.

Quay trở lại chuyện của tôi khi mới ra trường: tôi đi làm và nhận ra một sự thật: tôi chẳng biết mình muốn gì. Tôi bước vào công việc chỉ vì nghĩ đó là điều “đúng đắn”, điều mà người ta vẫn làm, chứ không phải điều phù hợp với tôi.

“Ổn định” là thứ ai cũng mong, nhưng ít ai định nghĩa được nó. Thị trường việc làm thay đổi xoành xoạch, con người thay đổi theo từng giai đoạn, còn các tổ chức thì tùy lúc mà thịnh - suy. Mọi thứ chuyển động liên tục, thế nên cái khái niệm ổn định mà bố tôi nhắc, hóa ra lại bấp bênh nhất.

Những ngày đầu đi làm, tôi đúng là học được vô số thứ: cách giao tiếp, cách giải quyết vấn đề, cách làm việc… Nhưng rồi càng về sau, tôi càng nhận ra giới hạn của môi trường mà tôi đang ở. Cơ quan thì cần người giỏi chuyên môn, làm việc năng suất, tuân thủ kỷ luật để bộ máy vận hành trơn tru. Nhưng thứ mà một con người cần, lại nhiều hơn thế: được thử nghiệm, được sáng tạo, được tự quyết định, được phát triển theo nhịp của riêng mình. Hai cái nhu cầu ấy, cái của tổ chức và cái của bản thân, đôi khi lại đối nghịch, và tôi cảm nhận được cái mâu thuẫn đó rất rõ.

Có một số người có tài năng, có bản lĩnh, có khả năng diễn thuyết để dẫn dắt cả một nhóm người đi theo tầm nhìn của họ. Tôi tôn trọng những người như vậy. Nhưng đi theo ai đó lại là điều… tôi thấy không cần thiết đối với riêng mình. Điều hợp với họ, hợp với đám đông, chưa chắc hợp với tôi. Và tôi cũng học được một bài học mà trước đây tôi chẳng bao giờ nghĩ tới: không phải ai có chức danh cũng thực sự sáng suốt, tử tế hay sâu sắc. Có người càng lên cao, càng xa rời sự thấu hiểu. Thái độ của họ thay đổi tùy vào việc họ có cần mình hay không. Nhân sinh là vậy, khi cần thì mềm, khi không cần thì lạnh. Tôi nói ra điều này không để đổ lỗi hay trách móc ai, mà đơn giản vì tôi thấy nó đúng với những gì tôi từng trải qua.

Mới hôm qua, tôi đọc cuốn sách “Siddhartha” của Hermann Hesse, tôi tự nhiên bật cười. Tôi thấy mình giống chàng trai trong sách đến lạ: cũng là kiểu người muốn tự tìm một con đường cho riêng mình, không chạy theo giáo điều hay khuôn mẫu, không xem ai là chân lý tuyệt đối. Cuốn sách ấy ra đời từ thuở bố mẹ tôi còn chưa ra đời, vậy mà khi đọc, tôi vẫn thấy nó chạm vào chỗ sâu nhất trong mình. Đúng là có những thứ vượt thời gian.

Và nếu bạn đang chuẩn bị đi làm, hoặc đang trong những năm đầu sự nghiệp, tôi chỉ muốn nói một câu rất thật: hãy chuẩn bị tinh thần cho “sự thật phũ phàng của làn sóng sa thải”. Thị trường lao động bây giờ không giống thời bố mẹ mình. Cắt giảm nhân sự xảy ra nhanh đến mức bạn không kịp trở tay. Vì vậy, đừng đặt toàn bộ tương lai vào một chỗ làm duy nhất. Hiểu thị trường, hiểu bản thân, và hiểu rằng nghề nghiệp bây giờ không còn tuyến tính (tức là sự ổn định) như trước. Ai chuẩn bị tốt hơn thì sống sót dễ hơn. Ai hiểu mình hơn thì bớt hoang mang hơn.

Những điều tôi nói không phải để dọa ai đâu, mà để bạn đỡ bỡ ngỡ. Bởi chính tôi cũng từng ngơ ngác y hệt như vậy.

Thử thách đầu tiên

Thử thách đầu tiên của tôi thật ra không phải chuyện tiền bạc hay công việc, mà là chuyện giữ cho cái đầu không nổ tung. Sau khi rời một nơi mà sáng nào cũng có người điểm danh, chiều nào cũng có báo cáo, điều đầu tiên tôi làm đó là giữ cho tâm mình được tĩnh lặng để cân bằng lại. Kiểu như: “Ừ, được rồi, giờ làm lại từ đầu.” Nhưng nói thì dễ, còn bắt tay vào thì đúng là cuộn phim hỗn loạn kéo dài nhiều tháng trời. Tôi tự bơi trong mọi thứ: học thêm kỹ năng, tự đặt lịch cho mình, tự dạy mình quản lý tiền, rồi tự va vấp trong những chuyện quan hệ xã hội, bảo hiểm, công nợ, trách nhiệm. Tất cả đều theo công thức quen thuộc: thử - sai - sửa - làm lại. Mệt thì có mệt, nhưng ít nhất tôi biết tôi đang làm gì, và làm như thế nào.

Bố mẹ tôi thì im lặng. Không nói nhiều, không trách móc, cũng chẳng hỏi “tại sao”. Chỉ có họ hàng là phản ứng mạnh. Cái kiểu nhìn tôi như một đứa dại dột đang đi trên sợi dây thừng mỏng manh. Người thì hỏi bằng giọng nửa thương hại, nửa soi mói: “Thế… cứ ở nhà thế này à?” Tôi nghe xong cũng chỉ biết cười méo miệng. Người khác thì nói thẳng câu khiến tôi nhớ tới tận bây giờ: “Bố mẹ tốn tiền ăn học, đang yên đang lành bỏ việc nhà nước để làm cái nghề xướng ca vô loài.” (là vì tôi có làm một số kênh nhạc trên YouTube). Một câu nói như cái gai, không đau đến mức gục ngã, nhưng cứ âm ỉ, châm chích trong lòng. Suốt thời gian ấy, tôi cứ tự hỏi: Có phải tôi đang làm bố mẹ buồn không? Những hi sinh của họ dành cho tôi có vô nghĩa không?

Bố mẹ chỉ im lặng. Nhưng cái im lặng ấy, tôi hiểu. Nó có đủ lo lắng, đủ thương, đủ nặng để tôi phải cố gắng hơn. Rồi bố tôi mất đúng năm tôi rời việc được 5 tháng. Cú sốc đó xoay tôi một vòng, khiến tôi nhận ra: cuộc đời này ngắn đến mức không kịp phân bua với ai về lựa chọn của mình.

Sau biến cố ấy, tôi thấy mình thay đổi rõ rệt. Trước đây tôi đã là đứa ít nói, hơi rụt rè, nhưng giờ cái sự tĩnh lại còn thấm sâu hơn. Như thể mọi ồn ào bên ngoài không còn làm tôi giật mình nữa. Tôi bắt đầu sống chậm hơn, lặng hơn, và nhìn mọi thứ bằng đôi mắt khác. Những chuyện từng khiến tôi loay hoay, mất ngủ… giờ chỉ như cơn gió lướt qua. Tôi không còn nhu cầu phải chứng minh mình đúng, mình giỏi, hay mình “thành công” theo tiêu chuẩn của ai đó. Tôi không còn chạy theo cảm giác được công nhận. Thay vào đó, tôi chọn cách chậm lại, quan sát, cảm nhận từng thứ nhỏ nhặt quanh mình. Tôi biết ơn cái khoảng bình yên mà trước đây tôi chưa từng ưu ái cho bản thân. Và cũng từ đó, tôi hiểu rằng đôi khi người ta phải đánh mất vài điều - sự ổn định, sự yên tâm, thậm chí là vài mối quan hệ - để đổi lấy một phiên bản chân thật hơn của chính mình.

Thử thách lớn nhất: Thời gian

Thử thách lớn nhất với tôi là thời gian. Nghe thì có vẻ triết lý cho sang, nhưng thật sự nó là thứ nuốt trọn tâm trí tôi suốt mấy năm đầu làm freelance. Lý do thì đơn giản lắm.

Thứ nhất, khi mới rời công việc nhà nước, tôi giống hệt một người đột nhiên… trúng số thời gian. Mở mắt ra là thấy nguyên ngày dài thênh thang, chẳng ai kiểm tra, chẳng ai thúc, chẳng ai bắt phải hoàn thành nhiệm vụ. Nghe như thiên đường, nhưng thật ra là cái bẫy. Bởi chỉ cần bạn lơ đễnh một chút thôi, internet sẽ lôi bạn đi mất hút: phim hay đầy, TikTok cuốn hàng giờ, YouTube thì vô tận. Cứ thế, thời gian trôi qua êm ru như thể chẳng liên quan gì đến tương lai của mình. Đến lúc nhận ra, thì ngày đã hết, việc thì chưa động vào, còn bản thân thì rơi vào cái vòng lặp “ngày mai làm cũng được”. Và đúng vậy, cái “ngày mai” ấy kéo dài cả tháng.

Thứ hai, nếu bạn là kiểu người chỉ làm được việc khi có ai đứng sau đốc thúc, thì con đường này… thật lòng mà nói, không dành cho bạn. Freelancer mà không tự quản lý được thời gian thì y như thuyền không lái: trôi đến đâu thì trôi. Hết thời gian nghĩa là hết tiền. Hết tiền thì hoang mang. Chuyên môn tụt hậu. Mối quan hệ phai nhạt. Gia đình thì nhìn mình bằng ánh mắt lo lắng, lẫn thất vọng. Và rồi, bạn sẽ lại quay về vạch xuất phát, mở các trang tuyển dụng, tìm một công việc cố định để bấu víu. Cảm giác ấy thật là đau khổ, vì mình đã không bước nổi nửa bước trên con đường từng tự tin chọn lấy.

Thứ ba, có một hiểu lầm rất lớn về freelancer: ai cũng nghĩ là rảnh. Rảnh đến mức muốn làm lúc nào thì làm. Rảnh đến mức làm miễn phí để “lấy kinh nghiệm”. Nhưng thực tế thì ngược lại hoàn toàn. Freelancer không hề rảnh, họ chỉ tự sắp xếp thời gian theo cách riêng. Đằng sau mỗi dự án, là hàng giờ lên ý tưởng, nghiên cứu, chỉnh sửa, và liên tục tự học để không bị thụt lùi. Chưa kể thiết bị, kỹ năng, thời gian, và cả uy tín... Không ai bỏ từng ấy thứ ra chỉ để làm miễn phí cho vui. Nếu có người cho rằng công sức đó “không đáng”, thì vấn đề nằm ở cách người đó xem thường lao động của người khác, chứ không phải ở nghề freelance. Tự do không có nghĩa là rẻ mạt. Linh hoạt không có nghĩa là vô giá trị.

Vậy nên, với tôi, quy tắc rất đơn giản: nếu trong lòng thấy giúp được ai đó là điều xứng đáng, tôi sẽ làm bằng sự chân thành. Nhưng nếu cảm thấy mình đang bị lợi dụng, tôi sẵn sàng nói “không”. Và tôi nhận ra rằng một mối quan hệ thật lòng, dù nhỏ, vẫn quý hơn cả chục mối quan hệ đầy toan tính. Cuộc sống vốn đã đủ phức tạp rồi, chẳng cần phải tự làm rối nó thêm bằng việc làm vừa lòng những người không thật sự tôn trọng mình.

Thu nhập bao nhiêu, chi tiêu có “đủ sống không?”

Một thời gian, tôi bị ám ảnh bởi chuyện tiền bạc. Mỗi buổi sáng thức dậy, điều đầu tiên tôi nghĩ không phải bữa ăn hay công việc, mà là: hôm nay mình kiếm được bao nhiêu? Tôi ngồi tính toán: nào sữa, nào điện, nào nước, nào điện thoại, nào xăng dầu, nào gạo mắm, nào tiền học của con, tiền quà bánh mỗi ngày… Tất tần tật những khoản nhỏ lớn kéo nhau thành một danh sách dài dằng dặc.

Tôi tự ép mình phải đủ tiền cho tất cả những thứ ấy. Cuộc sống xoay quanh những con số lạnh lùng trong tài khoản. Áp lực ấy vừa thúc tôi tiến lên, vừa đè nặng lên ngực như một tảng đá vô hình. Có lúc tôi cảm giác giá trị của mình chỉ được đo bằng mức lương mỗi tháng, như thể bản thân chẳng còn gì khác ngoài khả năng kiếm tiền.

Rồi tôi nhận ra: vấn đề không chỉ là thu nhập. Thứ khiến tôi mệt mỏi chính là cách tôi nhìn vào tiền: lúc nào cũng thiếu, lúc nào cũng lo, lúc nào cũng nghĩ mình đứng trên bờ vực.

Vậy “đủ sống” là gì? Không phải là đạt được một con số lý tưởng nào đó, mà là cách bạn dùng và quản lý những gì mình có.

Một ví dụ đơn giản: người A kiếm gấp đôi bạn, nhưng cuối tháng vẫn căng thẳng vì tiêu xài theo cảm xúc, mua những thứ cho là “xứng đáng” với bản thân, rồi nợ nần tích tụ. Người B kiếm ít hơn, nhưng biết chi tiêu hợp lý, tiết kiệm và đầu tư đúng mức. Cuối tháng, người ấy vẫn cảm thấy an toàn, có thời gian cho gia đình, cho bản thân, và không bị áp lực tiền bạc chi phối. (Điều này tôi học được từ 1 số đồng nghiệp trước đây của mình).

Ai là người “đủ sống” hơn? Rõ ràng không phải con số trong tài khoản, mà là trạng thái cân bằng. “Đủ” là cân bằng giữa thu nhập, chi tiêu, tiết kiệm, đầu tư, và giữa mong muốn với nhu cầu thật sự. Nó là cảm giác an toàn, chủ động, không phải gồng mình vì sợ thiếu hụt. “Đủ” cũng là khi bạn có thể nói “không” với những điều dư thừa, và nói “có” với những gì thực sự mang lại giá trị.

Chỉ khi đạt được trạng thái này, mọi quyết định, mọi bước đi trên con đường freelancer của tôi mới thực sự có ý nghĩa, và tôi mới cảm thấy tự do thực sự trong từng ngày sống của mình.

Làm một mình có cô đơn không?

Có. Nhưng không hẳn là điều gì tồi tệ.

Khi làm một mình, bạn quen với việc tự quyết, tự chịu trách nhiệm, không đổ lỗi. Bạn trưởng thành nhanh hơn. Nhưng bạn sẽ thiếu phản biện, thiếu đồng đội, thiếu những tiếng cười nơi tập thể.

Trong các dịp trọng đại gia đình như: cưới hỏi, ma chay v.v… sẽ chẳng có tập thể nào đi cùng bạn.

Và nếu bạn đi đâu, người ta có hỏi bạn làm nghề gì, thì câu trả lời “làm freelance” thường khó gây thiện cảm. Người ta thích nghe chức vụ, cơ quan nhà nước hoặc công ty có tiếng. Còn nếu ai đó “khoe” thu nhập bằng những “củ”, “quả”, tôi chỉ mỉm cười. Tôi không làm nông nghiệp nên khó so sánh được.

Điều quan trọng nhất khi làm freelance chính là cách sống. Sự tử tế tạo nên uy tín, và đôi khi uy tín còn quan trọng hơn cả kỹ năng.

Đừng trông chờ vào “sự ổn định”?

Tôi tin “cảm giác ổn định”, nhưng không tin “sự ổn định”.

Người công chức chăm chỉ sống ổn định, người chuyên gia thành đạt sống ổn định, doanh nhân giàu có cũng sống ổn định… ở thời điểm hiện tại.

Và chỉ vậy.

Còn lại, mọi thứ đều thay đổi, trong vũ trụ này, chỉ có một thứ duy nhất không thay đổi, đó là: sự đổi thay.

Làm freelancer, bạn đối diện với bất định mỗi ngày. Hôm nay công việc đầy, ngày mai trống trơn. Lúc đầu thấy lạ, thấy sợ, nhưng rồi tôi nhận ra: chính bất định ấy dạy bạn linh hoạt, chủ động, và quan trọng nhất, dạy bạn học cách sống mà không trông chờ vào ai. Phần lớn thời gian, bạn sẽ đi một mình. Nhưng ai mà chẳng phải  một mình trong kiếp người này.

Sách phát triển bản thân, hay những kênh YouTube Truyền cảm hứng đã giúp tôi nhiều lúc nản lòng. Nhưng quan trọng nhất, tôi học được là: một mình chẳng có gì đáng sợ, thậm chí là may mắn, vì bạn được đi theo nhịp đi của riêng mình. Khi gặp nhau hãy nói “Hi, xin chào”, khi phải rời nhau hãy nói “tạm biệt”. Nhẹ nhàng vậy thôi.

Con đường freelance của tôi không phải là câu chuyện thành công. Nó là chuyện thật. Vui, buồn, bế tắc, và cả những khoảnh khắc tự do tuyệt đối. Nếu bạn đọc đến đây, tôi chỉ muốn nói: mỗi lựa chọn đều có giá của nó. Mỗi bước đi, dù cô đơn, vẫn đáng để trân trọng.

Cuối cùng, nếu có một lời gửi đến bạn, nhất là những người trẻ đang ngơ ngác giữa vô số ngã rẽ, thì tôi chỉ mong bạn đừng vội sợ hãi. Ai cũng từng loay hoay, ai cũng từng rối bời, và chẳng ai sinh ra đã biết mình phải đi đâu. Cơ hội không dành cho người hoàn hảo, nó dành cho những người chịu khó bước thêm một chút, kiên nhẫn thêm một chút, và tử tế thêm một chút với chính mình.

Mong bạn tìm được việc mình thích, người mình thương, môi trường khiến bạn thấy nhẹ lòng. Mong bạn đủ mạnh mẽ để tiếp tục, đủ tỉnh táo để lựa chọn, đủ kiên trì để đi đến cùng. Và mong hơn hết, trên đoạn đường chẳng ai giống ai này, bạn vẫn giữ được một niềm tin rằng, cuộc đời luôn rộng hơn những gì ta đang thấy.

Chúc bạn bình an, sáng suốt, và gặp đúng cơ hội vào đúng thời điểm, kể cả khi nó đến trong hình hài của một thử thách.

 MUA SÁCH ỦNG HỘ MÌNH NHÉ >> 

 

❮

❯